printlogo


فیدیبو؛ امکان‌ها و چالش‌های آن در گفت‌وگو با مجید قاسمی
افق نو در برابر کتابخوان‌های حرفه‌ای
نزدیک به هشت ماه از راه‌اندازی سایت رسمی فیدیبو، سایت فروش کتاب و اپلیکیشن ایرانی مطالعه کتاب در ایران می‌گذرد و هم‌اکنون فرصت خوبی فراهم شده است تا چنین ساختار مهمی مورد بررسی و نقد قرار گیرد. سایت‌های فروش کتاب که نسخه‌های الکترونیکی کتاب‌ها را ارائه می‌دهند در دنیا به یک تجارت و صنعت مهم تبدیل شده‌اند، ولی در ایران چنین ساختاری کمی تازه است. فیدیبو اولین سامانه چند رسانه‌ای‌ (multi platform)تولید و تـــــــــوزیـــع کتاب الکترونیک در ایران است که مبتنی بر استانداردهای جهانی صنعت نشر و با رعایت کامل تعهد جهانی کپی رایت طراحی و اجرا شده است. سایت فیدیبو برنامه کتابخوان خودش را به صورت رایگان در اختیار مخاطبان قرار می‌دهد که روی تلفن‌های همراه، تبلت و کامپیوتر‌ها قابل نصب است و به شما این امکان را می‌دهد که هر کدام از کتاب‌هایی را که روی سایت وجود دارد بخرید و مطالعه کنید، چون این پروژه اولین کار جدی در ایران محسوب می‌شود. سراغ مجید قاسمی، مدیر پروژه و عضو هــــیات‌مدیره فیدیبو رفته‌ایم و نقد‌ها و سوالات خود را با وی درمیان گذاشته‌ایم که ممکن است سوالات افراد بسیاری باشد.
زهرا سلیمانی اقدم

  

دیدگاهی که نسبت به سایت‌هایی مثل فیدیبو وجود دارد این است که محتوای یک کتاب در فضای مجازی در اختیار کاربران در سراسر دنیا قرار می‌گیرد، از این‌رو همیشه این مساله وجود دارد که چه کسی باید اجازه این کار را بدهد؛ ناشر یا نویسنده؟ در واقع نسبت همکاری شما با ناشران و نویسنده‌ها چگونه است؟
مساله این است که در درجه اول ناشر و نویسنده را نباید خیلی از یکدیگر تفکیک کنید. درواقع ما با صاحب محتوا قرارداد می‌بندیم. در صنعت نشر صاحبان امتیاز ناشران هستند. تا به امروز اینکه نویسنده خودش به شخصه بتواند با سایت‌ها قرارداد ببندد تا «ای بوک» (ebook) کتابش را منتشر کند، کاری جدید است و بسیار کم اتفاق می‌افتد. وقتی مولف قراردادی با ناشر امضا می‌کند تکلیف همه حقوق اثرش را هم مشخص می‌کند. در تمام دنیا نیز به این شکل است که ناشر به این شرط که تمام حقوق اثر را در دست داشته باشد با انتشار آن موافقت می‌کند. علت این کار هم این است که ناشر می‌خواهد ریسک سرمایه کند. ممکن است کتابی که ناشر روی آن سرمایه‌گذاری می‌کند فروش نرود و او ضرر بدهد. از این رو نسخه الکترونیک از کتاب یک نوع تضمین است که تا حدودی از سرمایه پشتیبانی می‌کند با این وجود ناشران حق انتشار نسخه الکترونیک اثر را هم می‌گیرند. در این رابطه مولفان و نویسنده‌ها نیز دو دسته هستند که از این قاعده پیروی نمی‌کنند؛ دسته اول مولف و نویسنده‌های ناشناسی هستند که مثلا رمانی می‌نویسند ولی چون نام آشنایی ندارند انتشاراتی‌ها حاضر نیستند با آنها قرارداد ببندند. از این رو نویسنده می‌بیند که فضای مجازی راه بهتری برای انتشار کتابش است و با یک پخش‌کننده الکترونیک کتاب قرارداد می‌بندد مثل فیدیبو، چون برای منتشران الکترونیک کتاب ریسک سرمایه کمتر است، به این خاطر که آنها قرار نیست کتابی را چاپ کنند. دسته دوم مولفان و نویسندگانی بسیار مشهوری هستند که تبدیل به یک برند شده‌اند مثل خانم
جی. کی. رولینگ، نویسنده هری پاتر که کتاب‌هایش برای ناشران بسیار سودآور است. او چون می‌داند همان نسخه چاپی درآمد بسیاری برای ناشر خواهد داشت پس حق چاپ را در اختیار یک ناشر قرار می‌دهد و برای نسخه الکترونیکی کتابش، خود اقدام می‌کند. اما در غیر این صورت حالت طبیعی این است که ناشر هم حق چاپ و هم حق انتشار الکترونیک کتاب در سایت‌هایی چون فیدیبو یا آمازون را در اختیار می‌گیرد.
   

این اتفاق در ایران جدید است، در دوره‌ای که به علت گرانی چاپ، تیراژ محدودی از یک اثر منتشر می‌شود، ولی به خاطر به صرفه و در دسترس بودن ممکن است نسخه الکترونیکی اثر بیش از اینها فروش برود، در این حالت حقوق نویسنده شامل چه میزان سود می‌شود و این ریسک قرار دادن اثر در فضای گسترده مجازی چقدر به صرف نویسنده، مترجم و مولف خواهد شد؟
قطعا میزانی از قرارداد ناشر با فیدیبو شامل حقوق نویسنده هم خواهد شد، اما چه میزان یا چگونه‌اش را نمی‌دانم و این اطلاعات از مسائل خصوصی ناشران است و مربوط به ما نمی‌شود. اما اگر ما مستقیم با نویسنده قرارداد ببندیم آن وقت در قرارداد با نویسنده بر سر میزان حق و حقوق دو طرف به توافق می‌رسیم.  
  

یکی دیگر از مسائل و نقد‌هایی که نسبت به سایت فیدیبو در هشت ماه فعالیتش وجود دارد، این است که بسیاری معتقدند قیمت کتاب‌ها در قیاس با نسخه چاپی گران است. وقتی کاغذ تحریم شد و صنعت چاپ را تحت تاثیر قرار داد ما شاهد سه برابر شدن قیمت کتاب‌ها بودیم، از این رو مردم انتظار دارند وقتی فرآیند چاپ از انتشار یک کتاب حذف می‌شود، در نتیجه تاثیر چشمگیری بر کاهش قیمت آن داشته باشد.
به هیچ‌وجه به این شکل نیست. نکته اول این است که قیمت‌گذاری فیدیبو توسط خود فیدیبو انجام نمی‌گیرد، بلکه ناشر قیمت می‌گذارد و می‌گوید من ترجیح می‌دهم قیمت الکترونیک این کتاب را با این قیمت بفروشم. ما تنها کاری که می‌توانیم بکنیم مشورت دادن به آنها برای تعین قیمت مناسب‌تر است.
  

این کار مساله نگرانی برای خراب شدن بازار کتاب را حل می‌کند ولی مشتری‌محور نیست.
چرا و ما عملا در مشورت‌های خودمان این مساله را در نظر داریم.  مثلا ما کتاب‌های ارزان بسیاری داریم مثل کتاب‌های 1999 تومانی که ناشر آن خودش خواسته تمام کتاب‌هایش با این قیمت عرضه شود. یا مثلا انتشارات دیگری از ما خواسته تمام کتاب‌های این نشر را با هر قیمتی که پشت جلد دارند، فقط پنج هزار تومان ارائه بدهیم ما هم انجام می‌دهیم چون ناشر خواسته است. پس کار فیدیبو قیمت‌گذاری نیست بلکه مثل فروشگاه یک توزیع‌کننده است و کار حرفه‌ای او این است که توزیع را به بهترین نحو انجام بدهد. با این حال من از قیمتی که ناشران گذاشته‌اند نیز دفاع می‌کنم چون اگر با وضعیت جهانی آن را مقایسه کنیم قیمت‌ها قابل‌قبول هستند.
 مردم با فعالیت سایت‌ها و اپلیکیشن‌هایی از این دست ناآشنا نیستند. کار با اپلیکیشن کیندل و سایت آمازون خیلی وقت است که مردم را با این فضا آشنا کرده است از این‌رو در قیاس با چنین سایت‌هایی توقع آنها از فیدیبو بیشتر می‌شود.
تجربه عمده افرادی که فکر می‌کنند با آمازون و پلت‌فرم‌هایی از این دست آشنا هستند، محدود به صفحه اول آنها می‌شود. ماجرا این است که در صفحه اول کتاب فیدیبو هم کتاب‌های 800 یا 700 و حتی 500 تومانی بسیاری وجود دارد. سیاست قیمت‌گذاری در آمریکا و اکثر ناشران معروف دنیا به این شکل است که می‌گویند «the cheapest version of the printed version» یعنی آنها ارزان‌ترین نسخه ممکن چاپی را با ارزان‌ترین نوع چاپ و کاغذ تهیه می‌کنند، قیمت آن را برآورد کرده و آن را برای نسخه الکترونیک در نظر می‌گیرند. این نحوه قیمت‌گذاری نسخه‌های الکترونیکی در کشوری است که فروش نسخه‌های الکترونیکی در آنجا بیلیون دلاری است.
  

ولی تخفیف‌های ویژه آنها روی کتاب‌ها بسیار چشمگیر است.
دو نکته وجود دارد. اساسا کتاب‌های پر فروش نوع تجارت و قیمت‌گذاری‌شان متفاوت است. این دست از کتاب‌ها به این خاطر که بین شرکت‌های بزرگ دنیا مثل آمازون برای انتشارشان رقابت شدیدی وجود دارد، نوع دیگری قیمت‌گذاری می‌شوند. چراکه این کتاب‌ها حجم عظیمی از افراد ناآشنا به کتاب و مطالعه را هم جزء مشتری‌ها قرار می‌دهد. شرکت‌های بزرگ برای فروش این نوع کتاب‌ها حاضرند مثلا روی هر نسخه 10 دلار ضرر کنند و قیمت ارزان‌تری از نسخه چاپی را ارائه دهند تا در رقابت با دیگر شرکت‌ها موفق باشند و کاربر را جذب خودشان کنند؛ پس این می‌شود نوعی ضرر به صرفه. این کار باعث می‌شود کاربر برای به دست آوردن کتاب اپلیکیشن آن شرکت را هم دانلود کند. پس این کار به معنای ارزان ارائه کردن کتاب نیست. بلکه به خاطر شرایط خاصی شرکت با قیمت‌ها بازی می‌کند که این بازی شده ذهنیت افراد از آن شرکت. اما من می‌توانم به شما بگویم که در حال حاضر ما کتاب‌های بسیاری روی آمازون داریم که حتی از نسخه چاپی‌شان هم گران‌تر هستند. نکته دیگر این است که ما در مشورتی که به ناشران می‌دهیم به آنها می‌گوییم که قیمت کاغذ و چاپ را از قیمت تمام‌شده کسر کنند. به‌طور میانگین 35 تا 40 درصد قیمت پشت جلد کتاب مربوط به قیمت چاپ و کاغذ است. البته باید توجه داشته باشید که غیر از کاغذ و هزینه چاپ هزینه ویراستاری، طراحی، ناشر و مولف و مترجم و سود فروش هم حساب می‌شود. در نتیجه مثلا کتابی که 10 هزار تومان است می‌شود شش هزار تومان.
  

باز هم این قیمت برای اینکه برای مخاطب انگیزه شود تا از خرید نسخه چاپی بگذرد، کم است.
ببینید شما تصور می‌کنید تهیه نسخه الکترونیک یک کتاب زحمتی ندارد در صورتی که ما نیاز داریم تمام نسخه‌های کتاب کانورت (تبدیل) شوند تا برای استفاده مخاطب در اپلیکیشن‌های مخصوص آماده شوند. همین تغییرات در دنیا به‌دست کمپانی‌های بزرگ انجام می‌شود. کمپانی‌هایی که با ناشران بزرگ قرارداد می‌بندند و کتاب‌های آنها را کانورت می‌کنند. آنها برای این کار پول دریافت می‌کنند. پس برای تبدیل یک کتاب به یک نسخه الکترونیک، هزینه نیاز است. اما ما در ایران کمپانی‌هایی که این تغییرات را روی کتاب‌ها اعمال می‌کنند، نداریم. به‌عنوان مثال من برای قرارداد با رندوم هاوس، یکی از بزرگ‌ترین ناشران کتاب‌های الکترونیکی، صحبت کرده‌ام و آنها گفته‌اند که 11 هزار و 500 جلد کتاب به ما خواهند داد و ما برای استفاده از کتاب‌های رندوم هاوس نه‌تنها مشکل نداریم بلکه کارمان با سرعت بیشتری انجام می‌شود چون کتاب‌های آنها تبدیل شده و آماده هستند. اما من وقتی از ناشر ایرانی کتاب می‌گیرم تازه آن را باید در فرآیند تبدیل شدن قرار بدهم.
  

یکی دیگر از مهم‌ترین نقد‌هایی که به این روش در ایران وجود دارد به خاطر عدم قانون کپی‌رایت ترس از انتشار غیرمجاز کتاب در فضای مجازی است.
باید بگویم که پرفروش‌ترین کتاب ما برای دو ماه، کتابی بود که نسخه پی‌دی اف آن در اینترنت به راحتی قابل دسترس بود. ببینید من زندگی‌ام را روی این پروژه گذاشته‌ام ولی با اطمینان کامل از آن دفاع می‌کنم چون به‌شدت به این قضیه اعتقاد دارم که مخاطبان کتاب، کتاب را می‌خرند. بعد نسخه‌ای که در فیدیبو ارائه می‌شود امکان جست‌وجو و یادداشت‌برداری را به شما می‌دهد. امکانی که در نسخه‌های پی‌دی‌اف وجود ندارد و این مساله تقاضا را افزایش می‌دهد.
 

 با وجود نداشتن حق کپی‌رایت در ایران چطور نظر ناشران خارجی را جلب می‌کنید؟
ایران جزء کنوانسیون برن نیست-کنوانسیونی که حق کپی‌رایت را حفظ می‌کند- از این‌رو ناشران بزرگ دنیا برای بستن قرارداد با ما مشکل پیدا می‌کنند و من مجبور هستم با هویت اروپایی قرارداد ببندم. ما در اتحادیه اروپا دفتری داریم که به کمک آن دفتر می‌رویم تعهد می‌دهیم و قرارداد می‌بندیم.
  

مساله مهم دیگر که فلسفه به وجود آمدن چنین سایت‌هایی هم بوده، دسترسی به کتاب‌ها و آثار مهم کتابخانه‌های دنیا و کتاب‌های کمیاب است، شما این امکان را برای مخاطبان‌تان کی و چگونه فراهم می‌کنید؟
ما در حال بستن قرارداد با ناشران بین‌المللی هستیم، مثل وایلی یا رندوم هاوس. یعنی تا هفت ماه دیگر شما به راحتی می‌توانید تصمیم بگیرید که کتاب مورد نظر خود را از فیدیبو بگیرید یا آمازون. در واقع اصلا کار ما این است ما بازار کتاب هستیم و اگر این کار را نکنیم ناقص خواهیم بود. ما هم‌اکنون در حال ارائه کتاب‌هایی با زبان محلی هستیم، کتاب‌هایی که به راحتی گیر نمی‌آیند. درواقع از اهداف فیدیبو این مساله تعریف شده است. ما هم‌اکنون در اسپانیا دفتر داریم و در حال مذاکره با ناشران بزرگ دنیا هستیم.

 قیمت‌گذاری کتاب‌های خارجی چگونه خواهد بود.
قیمت‌ها طبیعتا آن چیزی خواهد بود که آنها به ما می‌دهند، ولی شما در ایران با ریال می‌توانید خرید کنید.
 

  مجلات را هم پوشش خواهید داد؟
هم‌اکنون مجله بخارا را داریم، ولی به‌زودی مجلات خارجی و ایرانی هم به فیدیبو می‌پیوندند. هم‌اکنون بخش عمده کارهای آن انجام شده است.
  

آماری که هم‌اکنون دارید چند نفر عضو  و چند ناشر همکاری دارند؟
تاکنون بیش از 20 هزار نفر عضو داریم و 100 ناشر در حال همکاری با فیدیبو هستند. این اتفاقی است که ظرف چندماه افتاده است.
 

افراد خارج از ایران چگونه از فیدیبو خرید می‌کنند؟
افراد خارج از ایران به راحتی با دلار از فیدیبو خرید می‌کنند. ما به کمک شرکتی که در اسپانیا داریم خریدهای دلاری‌مان را پوشش می‌دهیم. فیدیبو به‌خاطر گردش مالی زیاد نیازی به ترنس پول‌ها ندارد، چون دلارها همانجا خرج می‌شوند. البته با ناشران ایرانی هم با دلار تسویه حساب می‌کنیم.


Page Generated in 0/0121 sec