مهديه خرسندآذري:آرامگاه بايزيد بسطام در شمال آرامگاه امامزاده محمد(ع) در شهر بسطام قرار دارد. آرامگاه اين عارف بزرگ، بسيار ساده و فاقد هرگونه تزيين است. روي قبر شيخ يك سنگ مرمر قرار دارد كه جملاتي از مناجات مشهور عليبن ابيطالب (ع) بر آن حك شده است.
اين آرامگاه، در شهر بسطام، شش كيلومتري شاهرود در مجموعهاي مشتمل بر يك مسجد و چند مزار و بنا واقع است. با فاصله اندكي از آن مزاري برجيشكل با گنبد رك وجود دارد كه به امامزاده محمد، فرزند امام جعفرصادق عليهالسلام، منسوب است و گفته ميشود امام او را براي راهنمايي مردم، همراه بايزيد به بسطام فرستاده بود. به قولي، او پيش از درگذشت بايزيد فوت كرد و در محل كنوني به خاك سپرده شد.
غايب از ديد بزرگان
مقدسي در قرن چهارم، ضمن اشاره به شهر بسطام بهعنوان شهري آباد، از مسجد جامع سخن به ميان آورده اما به مزار امامزاده محمد يا مزار بايزيد بسطامي اشارهاي نكرده است. ناصرخسرو نيز كه در سفر از نيشابور به دامغان، از اين شهر عبور كرده، گفته است كه تربت شيخ بايزيد بسطامي را زيارت كرده، اما به مزار امامزاده محمد اشاره نكرده است؛ در حالي كه ميان مزار بايزيد و آرامگاهي كه به امامزاده محمد نسبت داده شده، تنها چند متر فاصله است. به گفته اعتمادالسلطنه، مزار امامزاده محمدبن جعفر در روستاي 14 كلاته در گرگان است. حمدالله مستوفي، در اشاره به بسطام، تنها از مزار سلطان العارفين ابويزيد طيفوربن عيسي سروشان ياد كرده است. ازاينرو مزار بايزيد بسطامي يكي از قديميترين آثار برجاي مانده در اين مجموعه به شمار ميآيد. البته روي مقبره بايزيد سنگي است متعلق به آرامگاه قاضي ملك كه احتمالا از حكام ايالت قومس بوده است. ميتوان حدس زد اين سنگ بعدها روي مقبره بايزيد قرار داده شده باشد.
كتيبهاي براي معرفي سازنده بنا
مسجدي كوچك در بخش جنوبشرقي مجموعه و فضايي در كنار آن وجود دارد كه آن را متعلق به قرن دوم يا اوايل قرن سوم دانستهاند. در قسمت غربي آرامگاه بايزيد، دو اتاق كوچك متصل به يكديگر وجود دارد؛ اولي به ابعاد ۲×5/1 متر و دومي به ابعاد 2×2 كه صومعه يا خانقاه بايزيد، خوانده ميشود. در هر يك از اين اتاقها، آثار گچبري زيبايي وجود دارد. در اطراف محراب اتاق اولي كتيبهاي با اين مضمون وجود دارد:
«بسمالله الرحمنالرحيم. اقم الصلوه طرفي النهار و زلفا من الليل ان الحسنات يذهبن السيئات ذلك ذكري للذاكرين و اصبر فان الله لايضيع اجرالمحسنين» و مقابل محراب روزن كوچكي است كه بالاي آن كتيبهاي ديده ميشود كه متصدي عمليات ساختماني زيارتگاه و ساير ابنيه را شخصي به نام محمدبن حسين ابن ابيطالب دامغاني مهندس معرفي ميكند.
در بالاي در ورودي اتاق دوم نوشته شده است: «امر بعماره هذه الصومعه الشريفه المباركه الكريمه افخم الكفات... في سنه اثني و سبعمأئه » (مخلصي، ص ۲۲۰). محمدبن حسين ابيطالب، كه از او با عنوان مهندس بنا يادشده است، در ۷۰۲ متصدي بازسازي يا احداث بخشي از خانقاه بوده است.
مسجدي با دو شبستان
مسجد بايزيد و مناره مجاور آن از ديگر آثار بسيار قديمي اين مجموعهاند. اين مسجد شامل دو شبستان است كه شبستان بزرگتر به شبستان مردانه و شبستان كوچكتر به شبستان زنانه مشهور است. فضاي موسوم به شبستان زنانه، مسجدي است از دوره ايلخانيان (اواخر قرن هشتم ) كه فضاي هشتي مجاور آن در همين دوره يا اندكي بعد احداث شده است. روي يكي از ديوارهاي مسجد نقوشي هست با تاريخ، ۵۱۴؛ خانيكوف به محرابي اشاره ميكند كه تاريخ ۶۶۰ داشته، ولي اينك اثري از آن باقي نمانده است. فريزر كه در ربع نخست سده نوزدهم ميلادي (اوايل قرن سيزدهم) اين مجموعه را ديده، به كتيبهاي با تاريخ ۶۹۹ در مسجد اشاره كرده است. به علاوه، همو طرحي از اين مجموعه ترسيم كرده كه براساس آن سقف اين مسجد گنبدي شكل بوده است؛ در حالي كه سقف موجود اين فضا مسطح و تيرپوش است و براساس كتيبه مورخ ۱۲۵۵ به فرمان فتحعلي شاه قاجار ساخته شده است. باتوجه به اين طرح، كاوش براي رديابي آثاري از سقف گنبديشكل نخستين آغاز و در ۱۳۶۳ ش كتيبهاي با تاريخ ۶۹۹ كشف شد كه براساس آن، اين مسجد در زمان ايلخانيان مرمت و فضاي گنبددار مسجد بايزيد توسط محمدبن حسين تزيين شده است.
مزاري گمنام
در اين كتيبه به غازانخان و الجايتو اشاره شده همچنين آثاري به دست آمد كه نشان ميداد سقف پيشين مسجد بايزيد گنبديشكل بوده است. در جنوب ايوان ورودي، در نزديك مدرسه شاهرخيه و در شرقيترين بخش مجموعه، مزاري وجود دارد كه به علاءالدين محمد آخرين شاهزاده غوري، منسوب است و تاريخ احداث آن را حدود ۶۱۲ دانستهاند. در غرب امامزاده محمدبن جعفر، مزاري هست كه به درستي معلوم نيست به چه كسي تعلق دارد. اين مزار در اواخر قرن هفتم ساخته شده است. بناي مزار منسوب به محمدبن جعفر به اوايل قرن هشتم تعلق دارد كه در قرن دهم مرمت شده و كتيبهاي سنگي با اين متن در آن قرار داده شده است: «بشرف توفيق تعمير مزار فايض الانوار امامزاده مشرف شده بنده كمترين بندگان شاه عالم پناه امير غيث استاجلو سنه ۹۶۸». در سفر خود به بسطام و زيارت مزار بايزيد، به مزار امامزاده محمدبن جعفر نيز اشاره كرده و گفته است مقبره بايزيد با آرامگاه امامزاده زير يك قبه قرار داشتهاند. اين نكته با توجه به شواهد و اسناد موجود درست به نظر نميرسد. پيشطاق و دالان ورودي جبهه غربي مجموعه در زمان الجايتو ساخته شده و در كتيبهاي كه در يكي از حاشيههاي گچبري سردر ورودي و دالان فوق وجود دارد، نام الجايتو و تاريخ ۷۱۳ درج شده است. ايوان واقع در غرب صحن مجموعه نيز اندكي پس از ايوان شرقي و در قرن هشتم ساخته شد. فضاي مجاور ايوان غربي كه به سرايدار مجموعه اختصاص يافته، تاريخ ندارد. مقبره مشهور به مقبره غازانخان در اواخر قرن هفتم يا اوايل قرن هشتم ساخته شده است. اين بنا داراي گنبد رك و از لحاظ معماري از نوع مقابر برجيشكل است.
رد پايي از غازانخان در احداث بنا
برخي، احداث اين گنبد و همچنين گنبد مزار امامزاده جعفر را به غازانخان نسبت دادهاند، در حالي كه اعتمادالسلطنه احداث گنبد منسوب به غازانخان را به سلطان محمد الجايتو نسبت داده است. گفته شده گنبد اخير را غازانخان بهعنوان آرامگاه بايزيد احداث كرده و قصد داشته جسد شيخ را به آنجا انتقال دهد، اما به سبب ديدن بايزيد در خواب يا مخالفت برخي از فقها، از تغيير مكان آرامگاه خودداري كرده است. به احتمالي ضعيف، چنين هدفي وجود داشته است؛ زيرا اگر غير از اين بود، از همان زمان ميتوانستند بناي برجيشكل را روي مقبره بسازند مگر اينكه بگوييم علت عدماحداث آن روي مقبره شايد به دليل بدنما شدن دو گنبد در كنار يكديگر بوده است. قسمتي از فضايي كه به آن شربتخانه گفته ميشود به قرن چهارم تعلق دارد. ايوان جنوبي (كنار مزار امامزاده) نيز در قرن دهم تعمير شده است. تاريخ رواق (پوشش سقف) فضاي جلوي مسجد بايزيد معلوم نيست، اما براساس كتيبه موجود در آن در ۱۲۴۲، در زمان فتحعليشاه قاجار، اقداماتي در آن صورت گرفته است. ديوار اين مسجد در جبهه واقع در زير اين سقف داراي نماسازي است كه با توجه به اين موضوع و نيز در نظر گرفتن جايگاه استقرار اين فضا نسبت به فضاهاي سه جبهه آن، احتمالا نخست، بهعنوان فضايي باز براي مسجد استفاده ميشده است. آخرين اثر تاريخي اين مجموعه، مقبرهاي از شاهزادهاي افغاني به نام اعظمخان است كه در اواخر قرن سيزدهم ساخته شده است. مجموعه آرامگاه بايزيد بسطامي را ميتوان جزو آن گروه از مجموعههاي آرامگاهي بزرگ با طرح نامنظم دانست كه قديميترين آثار آن به قرنهاي سوم تا پنجم تعلق دارند، اما بيشترين قسمتهاي آن در دوره ايلخانيان و پس از آن ساخته شده است. اين مجموعه در مركز شهر بسطام و در مجاورت مسجد جامع و مدرسه شاهرخيه قرار داشته و اكنون نيز مهمترين اثر تاريخي اين شهر به شمار ميآيد.
