غزاله لواسانی:فرهیختگان: ارزش افزوده ايجاد شده توسط دانشگاه آزاد اسلامي از 34 ميليارد ريال در سال 1370 به 2879 ميليارد ريال در سال 1382 افزايش يافته و طي 12 سال از رشد متوسطي حدود 45 درصد در سال برخوردار بوده كه چنين رشدي در مقايسه با ساير زيربخشهاي اقتصادي كشور بيسابقه است، بهطوري كه سهم ارزشافزوده دانشگاه آزاد اسلامي از ارزش افزوده كل آموزش عالي كشور از 2/8 درصد در سال 1370 به 9/28 درصد در سال 1382 افزايش يافته است.
ممكن است گفته شود دريافت شهريه از دانشجويان نوعي اجحاف در حق مردم محروم است. اقدام دانشگاه آزاد اسلامي در اخذ شهريه اتفاقا بسيار بيشتر به عدالت اجتماعي نزديك است، زيرا هزينه تحصيل دانشجويان در دانشگاه آزاد اسلامي فقط به عهده خود فرد و خانواده وي است و به اين ترتيب فشار اضافهاي بر ديگر اقشار كشور وارد نميشود، ولي هزينه تحصيل دانشجويان در دانشگاههاي دولتي عملا توسط تمام اقشار كشور تامين ميشود. دانشگاه آزاد اسلامي در سال 85-84 با داشتن يك ميليون و 200 هزار دانشجو جمعا حدود 700 ميليارد تومان شهريه دريافت كرده است. در حالي كه در نظام آموزش عالي دولتي به ازاي 300 هزار دانشجو حدود 1350 ميليارد تومان بودجه صرف شده است.
به اين ترتيب سرانه هر دانشجو در دانشگاه آزاد اسلامي حدود 600 هزار تومان بوده و اين مقدار براي دانشجويان در دانشگاههاي دولتي حدود چهار ميليون و 500 هزار تومان است؛ يعني بيش از هفت برابر هزينههاي مشابه در دانشگاه آزاد اسلامي، بنابراين دانشگاه آزاد اسلامي بهعنوان يك مركز بزرگ آموزش عالي از كارايي نسبتا بالاتري برخوردار است.
دانشگاه آزاد اسلامي، يك دانشگاه كيفي است. بهطور خلاصه ميتوان كيفيت را در مولفههاي زير خلاصه كرد:
- بهبود مستمر و مداوم فرآيندها و روشها از طريق بهبود مستمر مديريت
- تنوع و افزايش خدمات آموزشي
- تامين نظر و ارائه خدمات به تمامي اقشار در سطوح مختلف درآمدي و سليقهاي
- تامين رضايت خاطر افراد و جامعه
- ايجاد ارزشافزوده و در نهايت افزايش ثروت مادي و معنوي جامعه به شكل افزايش سطح آگاهي و معلومات جامعه، تربيت نيروي انساني و توسعه سرمايه انساني، توليد علم (مقاله و كتاب)، افزايش سطح فناوري جامعه و بهبود فرآيندهاي توليد در همه بخشها.
دانشگاه آزاد اسلامي از طريق تقسيم وظايف در مناطق دانشگاهي، در هر پنج مولفه ذكر شده فعالانه عمل كرده است. فرآيندهاي سهل و ساده موجب شده دانشگاههاي ديگر تقاضاي استفاده از امكانات اين دانشگاه را داشته باشند. تنوع رشتهها در سراسر كشور موجب شده علاوه بر ايجاد چندرشته منحصر به فرد در كشور در اين دانشگاه، آموزش عالي با سطح گستردهتري در اختيار متقاضيان با علايق مختلف قرار گيرد. پراكندگي جغرافيايي مناسب علاوه بر ايجاد ثبات امنيتي براي كشور، آموزش عالي را به مناطق دور كشور توسعه داده است و بهبود مستمر روندها و فرآيندها، به كاهش بوروكراسي و سرعت تصميمگيري در سطح واحدها و مناطق دانشگاهي منجر شده است و در مجموع اين عوامل دانشگاه آزاد اسلامي را به يك دانشگاه كيفي تبديل كرده است.
به علاوه دانشگاه آزاد اسلامي در همه بخشهاي توسعهاي كشور نقشي بسزا دارد، ازجمله كمك به درآمدزايي جامعه از طريق ايجاد ارزشافزوده، كمك به فقرزدايي و كاهش محروميتها، كمك به اشتغالزايي، كمك به توسعه مناطق دورافتاده و بالاخره رقابتي كردن آموزش عالي.
در زير موارد فوق را در دو محور كلي زير خلاصه ميكنيم:
الف- توسعه اقتصادي و اجتماعي كشور
ايجاد دهها شغل در سطح كشور، موجب افزايش ثروت عمومي شده و در نتيجه سبب كاهش فقر در جامعه ميشود. اشتغال حدود 60 هزار نفر در دانشگاه آزاد اسلامي با حسابي سرانگشتي و بنابر پيشبينيهاي دولت كه براي اشتغال ثابت هر فرد به ميزان 500 ميليون ريال سرمايهگذاري نياز است، تقريبا موجب 30 هزار ميليارد ريال صرفهجويي در هزينههاي دولت شده است. دانشگاه آزاد اسلامي علاوه بر ايجاد 60 هزار شغل بهطور مستقيم، به دليل ايجاد قطبهاي توسعهاي كشور و رونقي كه پيرامون خود و نيز در سراسر كشور ايجاد كرده موجبات اشتغال بيش از صدها هزار نفر در همه نقاط كشور را فراهم كرده است.
حال اگر از ديدگاه ديگري به اين مساله بنگريم؛ حتي در مواقعي كه يك رشته تحصيلي به شغلي درخور نينجامد، اين مهم است كه بدانيم فردي كه داراي تحصيلات دانشگاهي است و موفق به يافتن شغل مناسب نشده، داراي معضلات كمتري نسبت به بيكاران فاقد تحصيلات دانشگاهي است، ضمن اينكه دانشآموختگان دانشگاهي، هم از سطح فرهنگي مناسبتري برخوردارند و هم اينكه در بسياري از مواقع خود ميتوانند در ايجاد اشتغال براي خويش خلاقانه عمل كنند. به عبارتي يك جوان تحصيلكرده بيكار ممكن است فقط زمان حال را از دست داده باشد و بيكار باشد ولي آينده را همچنان در اختيار دارد. لذا اين انتقاد به دانشگاه آزاد اسلامي كه موجب افزايش تحصيلكردگان بيكار شده انتقادي ناپخته است.
از سوي ديگر دانشگاه آزاد اسلامي نقش مهمي در توزيع مناسبتر درآمدها در كشور ايفا كرده، چرا كه با ايجاد قطبهاي توسعه با توجه به پراكندگي و گستردگي در دورافتادهترين نقاط كشور، علاوه بر افزايش ضريب امنيت كشور و ارتقاي سطح فرهنگي آن مناطق كه خود بحث گسترده و مفصلي است، توانسته كمك شايان توجه و مهمي به اقتصاد منطقهاي در داخل كشور كند و نقش مهمي در رفع فقر و نابرابري و توزيع مناسبتر درآمد داشته باشد كه بررسي تاثيرات هر يك از اين موضوعات پروژههاي مطالعاتي گستردهاي را ميتوانند به خود اختصاص دهند. همچنين ميتوان ادعا كرد مطالعه اين دانشگاه در آمايش سرزمين، موضوع بسيار گسترده و قابل تاملي است كه پرداختن به آن، مطالعه گسترده و خاصي را از جوانب مختلف اقتضا ميكند.
ب- رقابتي كردن آموزش عالي
نقش ديگر دانشگاه آزاد اسلامي در رقابتي كردن آموزش عالي كشور است. تغييراتي كه در سالهاي اخير در نظام آموزش عالي كشور رخ داده، ازجمله تلاش براي كاهش بوروكراسي اداري، اعطاي اختيارات بيشتر به دانشگاهها در زمينههاي آموزشي و تعيين سرفصلهاي دروس، افزايش نرخ رشد تحقيقات، افزايش كمي و كيفي دانشگاهها، افزايش تعداد مجلات علمي، افزايش سهم ايران از توليد علمي جهاني و موارد متعدد ديگر، قطعا به دليل افزايش شتابي است كه توسط دانشگاه آزاد اسلامي در نظام آموزش عالي كشور ايجاد شده است. در صورتي كه ظرفيتسازي دانشگاه آزاد اسلامي در آموزش عالي كشور وجود نداشت، نرخ رشد توسعه آموزش عالي بسيار كندتر از زمان حاضر بود؛ يعني نسبت كل عرضه آموزش عالي به تقاضاي بالقوه آن در كشور 25 درصد است. سهم دانشگاه آزاد اسلامي از اين نسبت معادل 14 درصد است. يعني در صورت نبود دانشگاه آزاد اسلامي، نظام آموزش عالي دولتي تنها ميتوانست 11 درصد از تقاضاي بالقوه تحصيل در آموزش عالي كشور را پاسخگو باشد.
رابطه بين كميت و كيفيت
كميت و كيفيت بايد توامان وجود داشته باشند؛ مثل سرعت و دقت. درواقع براساس تعاريف جديد، رابطهاي خطي ميان كميت و كيفيت با شيب منفي وجود ندارد كه افزايش يكي به كاهش ديگري ختم شود، بلكه بايد هر دو رشدي توام داشته باشند.
در مقياسهاي كوچك شايد هنوز رابطه كميت و كيفيت به معني افزايش يكي و كاهش ديگري باشد ولي در مقياسهاي بزرگ وجود كميتهاي بزرگ عين كيفيت است. يك سيستم گسترده بدون وجود كيفيت پايدار نيست و از ديدگاه فيزيكي خود به خود به اجزاي كوچكتر تقسيم ميشود. آنچه كه يك سيستم بزرگ را پايدار نگاه ميدارد، كيفيت است، لذا پايداري و رشد مداوم و فزاينده دانشگاه آزاد اسلامي بهترين گواه كيفيت است.
بزرگي و كميت دانشگاه آزاد اسلامي در اندازهاي است كه ناخودآگاه براساس درك ناصحيح از رابطه بين كميت و كيفيت به قضاوت ناصحيح در مورد كيفيت اين دانشگاه منجر شده است.
