علي بزرگيان: پوپر ازجمله انديشمنداني است كه آرا و ديدگاههايش با نقد و تحسينهاي فراواني از سوي موافقان و مخالفانش در ايران روبهرو شد و به همين دليل عمده آثارش در چهار دهه اخير به فارسي برگردان و حتي برخي از كتابهايش از سوي چند مترجم برگردان فارسي شدهاند.
نخستين اثر مستقلي كه از پوپر در ايران منتشر شد، كتاب «فقر تاريخيگري» بود كه زندهياد احمد آرام آن را ترجمه كرد و در سال ۱۳۵۰ بهچاپ رساند. در آن زمان شايد تنها شماري بسيار اندك از روشنفكران ايراني نام اين فيلسوف اتريشي را شنيده بودند و چهبسا كمتر كسي با آثار او آشنايي داشت. تا جايي كه احمد آرام در معرفي كارل رايموندپوپر، فقط ترجمه چند سطر از دانشنامه آلماني بروكهاوس را در آغاز كتاب «فقر تاريخيگري» بهدست ميدهد ولي در همانجا متذكر ميشود كه بعضي از آثار پوپر به عربي، هلندي، فرانسوي، آلماني، ايتاليايي، ژاپني، رومانيايي، اسپانيولي و تركي ترجمه شده است.
بر اين اساس ميتوان گفت فارسيزبانان بسيار ديرتر از ديگران با آثار و انديشههاي فلسفي پوپر آشنا شدند. ناگفته نماند كه در زمان انتشار اولين كتاب پوپر در ايران، يعني سال ۱۳۵۰ خورشيدي، گسترش ايدئولوژي كمونيستي و انديشههاي كارل ماركس در ميان برخي از روشنفكران ايراني - در داخل و خارج كشور - به نقطه اوج خود رسيده بود.
با اين همه، اندكزماني پس از انتشار ترجمه كتاب «فقر تاريخيگري»، كتابي كمبرگ، اما مهم در ايران ترجمه و منتشر شد كه توجه بسياري را به مباحث مطرح شده در آن جلب كرد؛ «انقلاب يا اصلاح» عنوان كتابي است دربرگيرنده گفتوگوهايي جداگانه با هربرت ماركوزه و كارل پوپر. اين كتاب در كشورهاي غربي همزمان با گسترش جنبشهاي دانشجويي در اروپا و آمريكاي شمالي و نيز جنبشهاي انقلابي در آمريكاي لاتين منتشر شد و در كانون مباحث محافل روشنفكري قرار گرفت. احتمالا تصميم به ترجمه آن بهفارسي نيز بيتاثير از اين مباحث نبود؛ چرا كه زندهياد هوشنگ وزيري، مترجم اين كتاب، در آن زمان در زمره روشنفكران جامعه سوسياليستهاي ايران بود.
يكي، دو سال پس از انقلاب اسلامي در ايران و شايد با تازه شدن بحثهاي انقلاب يا اصلاح، و نيز با احساس نياز به آشنايي بيشتر با انديشههاي پوپر و فلسفه عقلگرايي انتقادي او بود كه كتابي درباره پوپر و افكار و آثار او در ايران ترجمه و منتشر شد؛ «پوپر» نوشته بريان مگي كه ترجمه فارسي آن را زندهياد منوچهر بزرگمهر به انجام رسانده بود. كتاب مگي يكي از كوتاهترين و در عين حال يكي از بهترين آثاري است كه براي آشنايي با پوپر و آثار او منتشر شده است.
«حدسها و ابطالها» عنوان فارسي كتاب ديگري از پوپر است كه احمد آرام ترجمه آن را به انجام رساند و در سال 1363 بهچاپ رسيد. اين كتاب مجموعهاي از سخنرانيها و مقالههاي مهم پوپر است كه ترجمه فارسي آنها متاسفانه، چندان رسا و روان نيست و در شمار ترجمههاي خوب زندهياد احمد آرام محسوب نميشود.
با ترجمه كتاب «جامعه باز و دشمنان آن» بهفارسي و انتشار آن در سال ۱۳۶۴ خورشيدي، درواقع براي نخستينبار مشهورترين و نه الزاما اساسيترين، اثر پوپر در ايران و در ميان طيفي گسترده از روشنفكران مطرح شد و از آن ميتوان بهعنوان رويداد فرهنگي مهمي در ايران نام برد؛ بهويژه كه دكتر عزتالله فولادوند، مترجم سرشناس، اين اثر پوپر را ترجمه كرد. از اين كتاب ترجمهاي هم به قلم دكتر اميرجلالالدين اعلم به بازار نشر عرضه شده است. بهفاصلهاي كمتر از چهار سال سه كتاب مهم و اساسي ديگر از پوپر را مرحوم احمد آرام بهفارسي ترجمه كرد؛ «منطق اكتشاف علمي»، «واقعيگري و هدف علم» كه در اصل دربرگيرنده يادداشتهاي پوپر بر كتاب منطق اكتشاف علمي است و سرانجام كتاب «شناخت عيني».
كتاب «منطق اكتشاف علمي»، اثر بنيادي كارل پوپر را افزون بر احمد آرام، سيدحسين كمالي نيز ترجمه كرد كه با مقدمهاي كوتاه از پوپر با عنوان «مقدمه براي خواننده ايراني منطق اكتشاف علمي» منتشر شد. اين نخستينبار بود كه پوپر مقدمهاي، هرچند كوتاه، بر ترجمه فارسي يكي از آثارش مينوشت. پوپر كتابي نيز در سال ۱۹۷۶ ميلادي منتشر كرد با عنوان «جستوجوي ناتمام: زندگينامه فكري». نسخه آلماني كتاب، سه سال بعد و با عنوان «نقطه عزيمت: تحول فكري من» منتشر شد. اين كتاب به زندگينامهاي خودنوشت ميماند كه پوپر در آن بيش و پيش از همه به تحولات و حيات فكري خود پرداخته است تا به زندگي شخصياش. از اين كتاب نيز دو ترجمه بهفارسي در دست است. يكي از آثار مهم پوپر كه با همكاري جان اكلز، يكي از سرشناسترين متخصصان مغز و فيزيولوژي اعصاب و برنده نوبل پزشكي سال ۱۹۶۳ ميلادي منتشر شد، كتاب «من و مغز او» است. اين دو انديشمند اروپايي در اين كتاب با بهرهگيري از يافتههاي فيزيك كوانتوم، كوشيدهاند از وجود اراده آزاد در انسانها دفاع شود. پوپر در اين كتاب در كنار شرح نظريه «جهان يك»، «جهان دو» و «جهان سه» خود، به مساله بدن - ذهن نيز پرداخته است. نه اين كتاب تاكنون بهفارسي ترجمه شده و نه آخرين كتاب پوپر با عنوان «جهان پارمنيدس» كه پس از مرگ او به كوشش يكي از شاگردانش منتشر شد. پوپر در اين كتاب، پارمنيدس، فيلسوف و شاعر پيش - سقراطي يوناني را برخلاف نظر مارتين هايدگر، فيلسوفي هستيشناس نميداند. پوپر در جستارهاي كتاب جهان پارمنيدس در جستوجوي منشأ نظريه عقلگرايي انتقادي خود است. او كه كتاب درباره طبيعت پارمنيدس را از زبان اصلي ترجمه كرد، معتقد است در نظرات شعرگونه پارمنيدس ميتوان آغازههاي نظريه عقلگرايي انتقادي را يافت.
«ناكجاآباد و خشونت» هم ازجمله آخرين كتابهايي است كه در سال 1388 از پوپر ترجمه شده است. اين كتاب كه خسرو ناقد آن را برگردان فارسي كرده، جمعبستي از ديدگاههاي پوپر است كه به همراه چند گفتوگو و مقاله مهم ترجمه نشده آن به بازار كتاب عرضه شده است. البته كتابهاي ديگري نيز او بهفارسي ترجمه شده كه اغلب مجموعهاي از مقالههاي پوپر است كه او يا شاگردانش از ميان مقالاتي كه پيشتر در آثار اصلي او منتشر شده بودند، برگزيده و بهصورت كتابي منتشر كردهاند. كتابهايي چون؛ «در جستوجوي دنيايي بهتر»، «زندگي سراسر حل مساله است» و «همه انسانها فيلسوفند» ازجمله آنها است.
