راحله دستخوش:از نظر دسترسي داشتن به نور و هواي آزاد و داشتن تهويه مناسب، پنجره يكي از اجزاي مهم ساختمان است كه امروزه مانند ديگر ساختار محل زندگي ما به زيبايي و تزئين آن بيتوجه شدهايم.
در گذشته از انواع پنجرهها به منظور تهويه و روشنايي به شكلهاي بسيار زيبا بهره گرفته ميشد كه كاربردشان نهتنها زيبايي بخشيدن و تزئين بود كه عملكردهاي بسيار سنجيده و وسيعي داشتند كه به توضيح آن ميپردازيم.
انواع پنجرهها در قديم عبارتند از:
- در- پنجره، كه همزمان هم كاركرد در داشتند و هم بهعنوان پنجره مورد استفاده بودهاند و به دليل اينكه از كف اتاق شروع ميشدند ديد مطلوبي به ساكنان ميدادند.
- روزن، كه نوعي پنجره كوچك است كه بهمنظور تهويه در بالا يا اطراف پنجره اصلي به اشكال مختلف دايره، بيضي، مربع و... مورد استفاده قرار ميگرفتند. جالب توجهترين روزنها كه هيچ شبكهاي در مقابلشان وجود ندارد، روزنهايي در بالاترين نقطه سقف بسياري از بازارهاي سرپوشيده بودند كه نقش پنجره را به خوبي ايفا ميكردند.
- جام خانه، كه پوششي گنبديشكل است و در آن چندين حفره ايجاد ميكردند و بر هر حفره جاممانندي قرار ميدادند كه قبلا بر فراز حمامها بهمنظور تامين نور، تنظيم حرارت و رطوبت استفاده ميشد.
- و در آخر به ارسي كه جلوهگر ذوق و سليقه ايراني است ميپردازيم. اين پنجره مشبك به جاي گشتن روي يك پاشنه بهصورت عمودي حركت ميكند. بدنه ارسي با چوب و به شيوه منبتكاري و مشبك (گره چيني) و نقشهاي متفاوت گياهي و هندسي ساخته ميشود و سپس درون شبكهها از شيشه رنگي استفاده ميشود كه براي تنظيم نور در خانههاي آفتابگير در مناطق گرمسير از آن بسيار بهره ميجستند.
دهخدا چنين ميگويد: «ارسي قسمتي از در است كه بهصورت عمودي باز ميشود.» در بناها معمولا ارسي را رو به حياط قرار ميدادند تا با بازكردن آن بتوان از منظره به نحو كامل بهره جست. ديگر وظيفهاي كه ارسي از عهده آن به خوبي بر ميآيد، حفظ حريم است كه هنگام حضور اشخاص در فضاي بيرون موجب ميشود كسي نتواند به سادگي فضاي دروني را ببيند.
از مزاياي شيشههاي رنگي استفاده شده با استفاده از نورهاي رنگي ايجاد شده دور كردن حشرات مزاحم است. همچنين رنگها از نظر روانشناسي تاثيرات مختلفي بر روحيه انسان ميگذارند كه حضور رنگها در كنار يكديگر از شدت تاثير آن ميكاهد و مقدار آن را تعديل ميكند.
بعد از ظهور اسلام و رويآوردن به نقوش هندسي و انتزاعي از هندسه به سادهترين شكل براي طراحي و ساخت انواع پنجره استفاده ميشد اما در ارسي كاربرد هندسه در بهترين حالت ممكن جلوه كرده كه در آن از تركيب سادهترين اشكال هندسي مانند مربع، دايره و مثلث استفاده شده است.
* دانشجوي دانشگاه آزاد اسلامي واحد تهران غرب
